ÖZET
Kazak yazı dili, ilk eserleri 19. yüzyılın son çeyreğinde verilen, 1940 yılına kadar yazımında Arap, Latin ve Kiril alfabelerinin zaman zaman gelişi güzel olarak kullanıldığı genç bir yazı dilidir. Kazak yazı dilinin 19. yüzyılın sonlarında oluşmaya başlamasında Kazakların o dönemdeki hayat tarzlarının etkili olması yanında Çarlık Rusyasının takip ettiği dil politikaları ve azınlık dilleri ile ilgili uygulamaları önemli rol oynamıştır. Ibıray Altınsarin’in Kazakça ilk edebî eseri vermesinde Rusya’nın azınlık dilleri ile ilgili politikalarını oluşturan ve yöneten N.İ. İlminskiy ile yakınlığı etkili olmuştur denilebilir. Eserde kullanılan Kiril alfabesinin Türk dilinin ağız toplulukları özelliğini taşıyan Kazakçayı diğer Türk topluluklarından uzaklaştıran sesler içerdiği inkâr edilemez. Bu alfabe, Ahmet Baytursınulı’nın Kazakçanın yazımı için düzenlediği Arap alfabesi kökenli Kazak alfabesinde ve 1926 yılında kabul edilen Latin temelli alfabenin şekillenmesinde de etkili olmuştur. Bugünkü yazı dilinin şekillenmesinde Sovyetler Birliğinin baskısı ve dayatması yanında 1940 yılında kabul edilen Rus temelli Kiril alfabesinin büyük rolü olduğu bir gerçektir.
ABSTRACT
The Kazakh written language, whose first works were produced in the late 19th century, is a relatively young written language that, until 1940, sporadically used the Arabic, Latin, and Cyrillic alphabets. The formation of the Kazakh written language in the late 19th century was influenced not only by the lifestyle of the Kazakhs at that time but also by the language policies pursued by Tsarist Russia and its practices regarding minority languages. It can be said that Ibıray Altınsarin’s proximity to N.I. Ilminskiy, who formulated and managed Russia’s policies on minority languages, played a role in his publication of the first literary
work in Kazakh. The Cyrillic alphabet used in the work undeniably contains phonetic elements that distinguish Kazakh, as an oral-based language of the Turkic family, from other Turkic languages. This alphabet
also influenced the development of the Arabic-based Kazakh alphabet prepared by Ahmet Baytursınulı and the Latin-based alphabet adopted in 1926. It is evident that the pressure and imposition of the Soviet
Union played a significant role in shaping the modern Kazakh written language, particularly with the adoption of the Russian-based Cyrillic alphabet in 1940.
ANAHTAR KELİMELER: Kazak yazı dili, Ibıray Altınsarin, N. İ. İlminskiy, Ahmet Baytursınulı, Kazak Latin alfabesi, Kazak Kiril alfabesi.
KEYWORDS: Kazakh written language, Ibıray Altınsarin, N. I. Ilminskiy, Ahmet Baytursınulı, Kazakh Latin alphabet, Kazakh Cyrillic alphabet.