ÖZET
1920’li yıllardan itibaren Avrupa’daki Türkistan muhaceretinin, Sovyet karşıtı mücadele kapsamında çeşitli teşkilat ve yayınları olmuştur. Türkistan muhaceret hareketinin temsilcilerinden biri olan Kares Kanatbay, 1951 yılında Münih’te Millî Türkistan Birlik Komitesi’ne alternatif olarak Türkeli Komitesi’ni kurmuştur. Ancak bu yeni oluşum gerek kuruluş sürecinde gerekse sonraki yıllarda muhaceretteki Türkistan birliğinde yaşanan ayrışmanın sebeplerinden biri olarak görülmüş; üstelik komite ve yayın organı Türkeli dergisi Rus yanlısı olmakla suçlanmıştır. Ancak tartışmaların merkezinde yer alan komitenin ortaya çıkış sebebi, muhaceretteki Türkistan millî hareketine yönelik siyasi ve basın-yayın faaliyetleri, mecmuanın amaç ve kapsamı objektif olarak ele alınmamış, iddiaların doğruluğu tespit edilmemiştir. Bu noktadan hareketle amacı Türkistan’ın bağımsızlığına hizmet etmek olan Türkeli’nin nüshaları incelenerek söz konusu yapının Sovyet karşıtı faaliyetler kapsamındaki rolü ve katkısı analiz edilmiştir. Türkeli Komitesi’nin oluşum sürecine ait bulgularla Türkeli mecmuasına ait kaynaklar dâhilinde yapılan araştırma neticesinde yakın dönemde Türkistan kökenli aydınların Almanya’da gerçekleştirmiş olduğu faaliyetlere dair yeni bilgilere ulaşıldığı gibi Türkistan muhaceretine yönelik çalışmalara da literatür açısından katkı sağlanmıştır.
ABSTRACT
From the 1920s onward, Turkestan émigrés in Europe established organizations and publications that played an important role in the anti-Soviet national movement. A leading figure of the Turkestan émigré movement, Kares Kanatbay founded the Turkeli Committee in Munich in 1951 as an alternative to the National Turkestan Unity Committee. The committee soon became controversial and was often regarded as a source of division within the Turkestan émigré movement. It and its publication, Turkeli magazine, were frequently accused of pursuing a pro-Russian policy. This study examines the establishment of the
Turkeli Committee and its activities within the Turkestan national movement in exile. It also analyzes the issues of Turkeli magazine, evaluating their role in anti-Soviet activities and the struggle for Turkestan’s independence. Based on archival materials and contemporary sources, the study provides new insights into the political and publishing activities of Turkestan émigrés in post-war Europe and contributes to the historiography of the Turkestan émigré movement.
ANAHTAR KELİMELER: Türkeli, Türkistan Millî Azatlık Komitesi, Münih, Soğuk Savaş, Türkistan.
KEYWORDS: Turkeli, National Turkestan Liberation Committee, Munich, Cold War, Turkestan.