ÖZET
“Sirderya bölgesi” veya “Sir bölgesi” coğrafi tanımlaması, Sirderya Nehri’nin alt kısımları ile Aral Denizi’nin doğu kısmı için kullanılmaktadır. Sirderya bölgesindeki Kazak boylarının etnik oluşumu oldukça karmaşık olup, etnik terkibi bakımından birkaç tarihî aşamadan meydana gelmiştir. Sirderya bölgesinin tarihi antik çağlara kadar uzanmaktadır. Erken Demir Çağı’nda bölgenin Saka-Massaget etnik gruplarının siyasi-idari merkezi ve Kangüy boylarının yurdu olduğu bilinmektedir. Erken Orta Çağ döneminde Sirderya bölgesine Türk kökenli boyların göç etmesiyle bölgeye Oğuz, Kıpçak devletleri yerleşmiştir. Bölgedeki bir sonraki göç hareketi Moğol-Tatar istilasıyla ilişkilidir. Sir bölgesindeki Türk boyları daha sonraki dönemlerde “Kazak” halkının etnik oluşumuna katılmıştır. Cungar istilasının etkisi altında Sir bölgesi büyük bir göç merkezi hâline dönüşmüştür. Bölge Ulu Cüz, Orta Cüz, Küçük Cüz Kazaklarından oluşan karmaşık bir boy bileşimine ev sahipliği yapmıştır. Bu araştırma, antik çağlardan bu yana ticaretin merkezi olan Sirderya bölgesindeki kabile ve boylar arasındaki karmaşık ilişkilerin tarihini kapsamaktadır.
ABSTRACT
The “Syrdarya Region” or “Syr Region’s” geographical definition denotes the Syr Darya River’s lower reaches and the Aral Sea’s eastern shores. The Kazakh tribe’s regional ethnic formation is complex and formed in several historical phases. Its history dates back to ancient ages. It was the Saka-Massagetae’s political-administration center, and Kangui clans’ land during the Early Iron Age. Turkish-origin clans/tribes migrated to the Syrdarya Region and Oghuz and Kipchak states settled there during the Early Medieval Age. The Mongol-Tatar invasion was the next regional migrative movement. The regional Turkic clans/tribes joined the subsequent ethnic formation of the “Kazakh” people. The Syrdarya Region, under the Dzungar invasion, became a large migration center and the home for a complex clan/tribe union with the Greater, Middle, and Lesser tribe Kazakhs. This study covers the history of complex relations between the clan/tribe in the Syrdarya region, which has been a center of commerce since the ancient ages.
ANAHTAR KELİMELER: Sirderya, Saka, Kangüy, Kıpçak, Oğuz, Ulu Cüz, Orta Cüz, Küçük Cüz.
KEYWORDS: Syrdarya, Saka, Kangui, Kipchak, Oghuz, Greater tribe, Middle tribe, Lesser tribe.