Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) Politikası
bilig, bilimsel üretimde insan merkezli katkıyı, doğruluk, şeffaflık, hesap verebilirlik ve etik denetimi esas alır. Bu politika, dergi süreçlerinde (yazarlık, editörlük, hakemlik, veri ve görsel üretimi) Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) araçlarının sorumlu kullanımına ilişkin ilkeleri belirler.
Bu politika, Yayın Etiği Komitesi (COPE) ve Açık Erişimli Dergiler Rehberi (DOAJ) tarafından yayınlanan Akademik Yayıncılıkta Şeffaflık ve En İyi Uygulama İlkeleri ile uyum içinde hazırlanmıştır.
ÜYZ ifadesi; metin, görsel, ses, kod veya veri üretebilen büyük dil modelleri (LLM) veya multimodal sistemleri (ör. ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot, Midjourney, DALL·E, Jasper AI, Runway vb.) kapsar.
Yazarlar İçin Kullanım İlkeleri
Uygun Kullanım Biçimleri
Yazarlar, ÜYZ araçlarını aşağıdaki sınırlar çerçevesinde kullanabilir:
- Dil, yazım, imla ve anlatım düzenlemelerinde yardımcı araç olarak,
- Başlık, özet veya görsel fikirlerinin geliştirilmesinde destek aracı olarak,
- Kod yazımı, istatistiksel analiz veya veri görselleştirme süreçlerinde insan denetimiyle sınırlı biçimde,
- Literatür taramasında sınıflandırma veya özetleme amacıyla,
- Açıkça belirtilmek koşuluyla, kavramsal ve açıklayıcı diyagram veya şemaların oluşturulmasında.
Uygun Olmayan Kullanım Biçimleri
Yazarların aşağıdaki durumlarda ÜYZ araçlarını kullanması etik ihlal sayılır:
- Makalenin öz, giriş, yöntem, bulgular, tartışma veya sonuç bölümlerinin ÜYZ tarafından üretilmesi,
- Bilimsel argümanların, analizlerin veya çıkarımların ÜYZ tarafından oluşturulması,
- Doğrulanamayan kaynak, veri veya atıf üretimi,
- Gerçek olmayan veya manipülatif görsel, tablo veya yapay veri sunumu,
- ÜYZ çıktılarının doğrudan, insan kontrolü olmaksızın kullanımı.
ÜYZ yardımıyla oluşturulmuş kısımlar da dâhil olmak üzere, yazarlar, makalelerinin tüm içeriğinden tam etik ve bilimsel sorumluluk taşır.
Editörler ve Hakemler İçin Kullanım İlkeleri
Editörler (gizlilik, telif hakkı ve veri güvenliği gereği);
- Yazarlar veya hakemler tarafından gönderilen hiçbir dosyayı ÜYZ sistemlerine yükleyemez.
- ÜYZ araçlarını yalnızca biçimsel veya teknik işlemler (ör. yazım kontrolü, biçim denetimi) için, insan denetimi altında ve dergi yönetiminin bilgisiyle kullanabilir.
- ÜYZ kullanımına ilişkin beyanları dikkatle inceleyerek şüpheli durumlarda ek açıklama isteyebilir veya süreci askıya alabilir.
Hakemler;
- Değerlendirmelerini kendi bilimsel uzmanlıklarına dayanarak yürütür.
- İnceledikleri makaleleri, görselleri veya ek dosyaları hiçbir şekilde ÜYZ sistemlerine yükleyemez.
- Hakem raporlarını ÜYZ ile oluşturamaz veya özet çıkarttıramaz.
- Şüpheli ÜYZ kullanımı tespit ettiğinde editöre bildirmekle yükümlüdür.
Beyan Yükümlülüğü
Yazarlar, ÜYZ araçlarını her ne amaçla kullanırlarsa kullansınlar, bunu açık ve doğru şekilde beyan etmek zorundadır. Beyan, makale gönderme sırasında sisteme yüklenen “Yapay Zekâ Kullanım Beyan Formu” ile yapılır ve aşağıdaki unsurları içermelidir:
- Kullanılan aracın adı ve sürüm bilgisi,
- Kullanım amacı (ör. dil düzenlemesi, görselleştirme, veri analizi vb.),
- Çıktının nasıl denetlendiği ve nihai sorumluluğun yazarda olduğu beyanı.
Yanıltıcı, eksik veya yapılmamış beyanlar aşağıdaki sonuçlara yol açabilir:
- Makalenin reddedilmesi veya yayından çekilmesi,
- İlgili yazarın ileriki başvurularının değerlendirme dışı bırakılması,
- Gerekli hallerde ilgili kurumun bilgilendirilmesi.
Etik İlkeler ve Yaptırımlar
bilig, ÜYZ kullanımında aşağıdaki etik ilkeleri benimser:
- Şeffaflık: Kullanımın açık biçimde beyan edilmesi,
- Dürüstlük: Üretilen içeriğin doğruluğundan yazarın sorumlu olması,
- Bilimsel Titizlik: İnsan katkısının merkezde kalması,
- Adalet ve Saygı: Bilimsel emeğe ve telif haklarına tam saygı,
- Gizlilik: Editoryal süreçteki hiçbir içeriğin dışarıya aktarılmaması,
- Hesap Verebilirlik: Etik ihlallerde doğrudan kullanıcı sorumluluğu.
Yaptırımlar:
- Yazarlar için: Beyan eksikliği veya etik dışı ÜYZ kullanımı durumunda makale reddi, geri çekme veya yayın yasağı.
- Editör/Hakemler için: Gizlilik ihlali veya ÜYZ ile rapor üretimi tespit edilirse görevden alınma ve kurum bilgilendirmesi.
Güncelleme ve İzleme
Bu politika, ÜYZ teknolojilerindeki ve akademik yayıncılıktaki gelişmelere paralel olarak her yıl en az bir kez gözden geçirilir. bilig, COPE ilkeleri doğrultusunda ÜYZ kullanımının bilimsel bütünlüğe zarar vermeden, sorumlu ve etik biçimde yürütülmesini hedefler.
Ayrıntılı bilgi için bk. COPE Council. COPE position - Authorship and AI – English: https://doi.org/10.24318/cCVRZBms; YÖK-Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber: https://proje.yok.gov.tr/tr/page/635